‘शौर्य आणि समर्पणाची तेजस्वी परंपरा’: १ ऑक्टोबर – महार रेजिमेंट स्थापना दिवस!

भारतीय भूमीचा इतिहास पराक्रम, त्याग आणि शौर्याच्या असंख्य गाथांनी समृद्ध आहे. या गाथांमध्ये ‘महार रेजिमेंट’ (Mahar Regiment) चे नाव सुवर्ण अक्षरांनी कोरले गेले आहे. दरवर्षी १ ऑक्टोबर हा दिवस महार रेजिमेंटचा ‘स्थापना दिवस’ (Raising Day) म्हणून अत्यंत अभिमानाने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो. आजच्या दिवशी या शूरवीरांच्या असीम धैर्याला आणि बलिदानाला नमन करण्याचा हा विशेष क्षण आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि स्थापना

महार सैनिकांचा युद्धकलेतील इतिहास शतकानुशतके जुना आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या हिंदवी स्वराज्यापासून ते नंतरच्या अनेक ऐतिहासिक युद्धांपर्यंत महार योद्ध्यांनी आपल्या अफाट धैर्याची आणि पराक्रमाची चुणूक दाखवली होती.

ब्रिटिश काळात १ आक्टोबर १९४१ रोजी औपचारिकरीत्या ‘१ली महार रेजिमेंट’ (1st Mahar Regiment) ची स्थापना मध्य प्रदेशातील कामटी (Kamthi) येथे करण्यात आली. पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी भारतीय सैन्यात महार समाजाचे प्रतिनिधित्व आणि हक्क पुन्हा प्रस्थापित व्हावेत, यासाठी मोलाचे प्रयत्न केले. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे आणि या शूरवीरांच्या ऐतिहासिक पराक्रमाच्या जोरावर या रेजिमेंटला भारतीय सैन्यात मानाचे स्थान मिळाले.

ध्येयवाक्य, युद्धघोष आणि प्रतीक

कोणत्याही रेजिमेंटची ओळख तिच्या ब्रीदवाक्य आणि युद्धघोषातून दिसून येते:

• ध्येयवाक्य (Motto): “यश सिद्धी” (Yash Siddhi – म्हणजेच यशाची प्राप्ती).
• युद्धघोष (War Cry): “बोलो भारत माता की जय!” आणि “छत्रपती शिवाजी महाराज की जय!”
• रेजिमेंटल चिन्ह: महार रेजिमेंटच्या चिन्हावर ‘कट्यार’ (Dagger) आणि त्यामागे असणारी ‘पायदळाची खंजीर’ यांची मुद्रा असते, जी शत्रूचा विनाश करण्याच्या तत्परतेचे प्रतीक आहे.

युद्ध आणि मोहिमांमधील अतुलनीय योगदान

स्थापनेपासूनच महार रेजिमेंटने देशरक्षणाच्या प्रत्येक मैदानात आपल्या रक्ताचे पाणी करून भारत मातेचे रक्षण केले आहे:

• १९४७-४८ चे भारत-पाक युद्ध: स्वातंत्र्यानंतर लगेचच झालेल्या या युद्धात रेजिमेंटने जम्मू-काश्मीरच्या संरक्षणात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
• १९६२ चे भारत-चीन युद्ध: लडाखच्या अत्यंत खडतर आणि उणे तापमानाच्या वातावरणात (उदा. रेझांग ला आणि दौलत बेग ओल्डी) महार रेजिमेंटच्या जवानांनी चिनी सैन्याला कडवी झुंज दिली.
• १९६५ आणि १९७१ चे भारत-पाक युद्ध: १९७१ च्या युद्धात पूर्व आणि पश्चिम दोन्ही आघाड्यांवर महार रेजिमेंटने शत्रूचे दात खट्टा केले. बांगलादेशाच्या निर्मितीमध्ये या रेजिमेंटचे योगदान ऐतिहासिक मानले जाते.
• १९९९ चे कारगिल युद्ध: कारगिलच्या उंच आणि बर्फाच्छादित शिखरांवर शत्रूला पळवून लावण्यासाठी महार रेजिमेंटच्या शूरवीरांनी अतुलनीय पराक्रम गाजवला.
• शांतीसेना मोहिमा (UN Peacekeeping Operations): आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतीसेना मोहिमांमध्ये (उदा. श्रीलंका, सोमालिया, काँगो) महार रेजिमेंटने भारताचा तिरंगा नेहमी ताठ ठेवला आहे.

सर्वोच्च सन्मान आणि पदके

महार रेजिमेंटच्या शौर्याची साक्ष त्यांना मिळालेल्या अगणित लष्करी पुरस्कारांवरून पटते. या रेजिमेंटला:

• परमवीर चक्र (Param Vir Chakra): मेजर रामास्वामी परमेश्वरन (मरणोत्तर – १९८७, ऑपरेशन पवन) यांना भारतीय सैन्याचा सर्वोच्च लष्करी सन्मान ‘परमवीर चक्र’ प्रदान करण्यात आला.
• याशिवाय अनेक महावीर चक्र, वीर चक्र, अशोक चक्र आणि किर्ती चक्र सारख्या मानाच्या पदकांनी रेजिमेंटच्या वीरांना सन्मानित करण्यात आले आहे.

विविधता आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक

जरी सुरुवातीच्या काळात ही रेजिमेंट एका विशिष्ट समुदायातून उभारली गेली असली, तरी स्वातंत्र्यानंतर महार रेजिमेंटचे स्वरूप अधिक व्यापक झाले. आज महार रेजिमेंटमध्ये भारतातील सर्व राज्ये, धर्म आणि संस्कृतींमधील जवान खांद्याला खांदा लावून सेवा बजावतात. हे भारतीय सैन्यातील “विविधतेत एकता” आणि ‘राष्ट्रीय एकात्मतेचे’ एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

१ ऑक्टोबरचा स्थापना दिवस हा केवळ एका लष्करी तुकडीचा वाढदिवस नाही, तर तो भारत मातेसाठी प्राणांचे अर्पण करणाऱ्या हजारो अमर हुतात्म्यांच्या स्मरणाचा दिवस आहे. सीमांवर डोळ्यात तेल घालून पहारा देणाऱ्या आणि देशाच्या सार्वभौमत्वाचे रक्षण करणाऱ्या महार रेजिमेंटच्या सर्व आजी-माजी सैनिकांना आणि त्यांच्या कुटुंबियांना स्थापना दिनानिमित्त मानाचा मुजरा!

महार रेजिमेंटच्या सर्व शूरवीरांना स्थापना दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा! “जय हिंद! जय भारत!”

प्रफुल गोरख कांबळे 

संपादक  : युवा प्रभाव न्यूज 

www.YuvaPrabhav.Com