बाळासाहेब ठाकरे : काळाच्या पडद्यावर उमटलेले वादळी व्यक्तिमत्त्व!

4

काही माणसे काळाच्या ओघात विस्मृतीत जातात, काही माणसे मात्र काळालाच आपली दखल घ्यायला भाग पाडतात. त्यांच्या विचारांशी सहमत असणारे आणि असहमत असणारे असे दोन्ही वर्ग असतात, परंतु त्यांच्या अस्तित्वाकडे दुर्लक्ष करणे कोणालाही शक्य नसते. शिवसेनाप्रमुख स्वर्गीय बाळासाहेब ठाकरे हे अशाच वादळी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांच्या आवाजात आक्रमकता होती, शब्दांत धार होती, भूमिकेत ठामपणा होता आणि राजकारणात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्याची विलक्षण क्षमता होती. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना केवळ एका राजकीय नेत्याला अभिवादन करणे नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण पर्वाचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे. बाळासाहेब ठाकरे यांचा जन्म २३ जानेवारी १९२६ रोजी झाला. प्रख्यात व्यंगचित्रकार प्रबोधनकार केशव सीताराम ठाकरे यांचे ते सुपुत्र. सुरुवातीला व्यंगचित्रकार म्हणून त्यांनी आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. ‘फ्री प्रेस जर्नल’मधील त्यांचे व्यंगचित्र हे केवळ विनोदाचे साधन नव्हते, तर सामाजिक आणि राजकीय व्यवस्थेवर भाष्य करणारे प्रभावी माध्यम होते. पुढे १९६० मध्ये ‘मार्मिक’ या साप्ताहिकाच्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांना वाचा फोडली. त्यांच्या व्यंगचित्रांनी सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारले, व्यवस्थेतील विसंगती उघड केल्या आणि सामान्य माणसाच्या मनातील असंतोषाला अभिव्यक्ती दिली.

१९ जून १९६६ रोजी शिवसेनेची स्थापना झाली. मुंबईसह महाराष्ट्रातील मराठी तरुणांच्या रोजगाराचा प्रश्न, स्थानिकांच्या हक्कांचा मुद्दा आणि मराठी अस्मितेची जपणूक हे शिवसेनेच्या सुरुवातीच्या राजकारणाचे प्रमुख आधार होते. त्या काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि प्रशासकीय क्षेत्रात मराठी तरुणांना संधी मिळावी, त्यांच्या प्रश्नांना राजकीय व्यासपीठ मिळावे, अशी भावना मोठ्या प्रमाणावर व्यक्त होत होती. बाळासाहेबांनी या भावनेला संघटनात्मक स्वरूप दिले. शाखा ही शिवसेनेची केवळ राजकीय कार्यालये नव्हती, तर अनेक ठिकाणी स्थानिक प्रश्नांसाठी लोकांनी धाव घेण्याचे केंद्र बनली. त्यांच्या नेतृत्वाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सामान्य कार्यकर्त्याशी थेट संवाद साधण्याची हातोटी. मोठ्या व्यासपीठावरून बोलताना ते श्रोत्यांना खिळवून ठेवत. त्यांच्या भाषणांमध्ये विनोद, उपरोध, आक्रमकता आणि राजकीय भाष्य यांचे विलक्षण मिश्रण असे. त्यांची भाषा नेहमीच संयत किंवा सर्वमान्य होती असे नाही, अनेकदा त्यांच्या वक्तव्यांवरून तीव्र वादही निर्माण झाले. तरीही त्यांच्या शब्दांचा राजकीय परिणाम दुर्लक्षित करता येत नाही. महाराष्ट्राच्या राजकारणात त्यांनी निर्माण केलेला जनाधार आणि कार्यकर्त्यांमध्ये निर्माण केलेली निष्ठा ही त्यांच्या नेतृत्वशैलीची महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्ये होती.

बाळासाहेब ठाकरे यांचे राजकारण केवळ मराठी अस्मितेपुरते मर्यादित राहिले नाही. पुढे हिंदुत्व हा त्यांच्या राजकीय विचारांचा प्रमुख आधार बनला. १९९० च्या दशकात महाराष्ट्राच्या राजकारणात शिवसेना-भाजप युतीने महत्त्वाचे स्थान मिळवले. १९९५ मध्ये महाराष्ट्रात शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार सत्तेवर आले. मनोहर जोशी आणि नंतर नारायण राणे यांनी मुख्यमंत्रीपदाची जबाबदारी सांभाळली. बाळासाहेबांनी स्वतः कोणतेही घटनात्मक पद स्वीकारले नाही, मात्र त्यांच्या राजकीय प्रभावाची व्याप्ती मोठी होती. सत्ता आणि पद यापलीकडे राहून राजकीय दिशा ठरवण्याची त्यांची क्षमता महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात वेगळी नोंद निर्माण करणारी ठरली. मात्र कोणत्याही मोठ्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करताना केवळ लोकप्रियता किंवा प्रभाव पाहून चालत नाही. त्याच्या कार्याचे सामाजिक परिणाम आणि त्यातून निर्माण झालेल्या प्रश्नांचाही विचार करावा लागतो. बाळासाहेबांच्या राजकारणातील आक्रमक हिंदुत्व, प्रादेशिक अस्मितेचे राजकारण आणि काही वादग्रस्त वक्तव्यांमुळे महाराष्ट्रात अनेकदा सामाजिक आणि राजकीय तणाव निर्माण झाला. १९९२-९३ च्या मुंबईतील दंगलींच्या पार्श्वभूमीवर श्रीकृष्ण आयोगाच्या अहवालात शिवसेनेच्या नेतृत्वाबाबत गंभीर निरीक्षणे नोंदवली गेली. या इतिहासाकडे डोळेझाक करणे म्हणजे वास्तवापासून पळ काढणे होय. त्यांच्या समर्थकांनी त्यांच्या नेतृत्वातील धाडस आणि संघटनशक्तीचे कौतुक केले, तर टीकाकारांनी त्यांच्या राजकीय शैलीतील ध्रुवीकरण आणि आक्रमकतेवर प्रश्न उपस्थित केले. इतिहास या दोन्ही बाजूंची नोंद ठेवतो.

बाळासाहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे कला, व्यंगचित्र आणि साहित्य यांच्याशी असलेले नाते. व्यंगचित्रकार म्हणून त्यांनी सत्तेला आरसा दाखवला. त्यांच्या व्यंगचित्रांमध्ये केवळ व्यक्तींची खिल्ली नव्हती, तर राजकीय व्यवस्थेतील दांभिकपणावर केलेली टिप्पणी होती. राजकारणात प्रवेश केल्यानंतरही त्यांच्यातील व्यंगचित्रकार पूर्णपणे हरवला नाही. राजकीय भाषणांमधील उपरोधिक शैली हे त्याचेच प्रतिबिंब होते. १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्ययात्रेला उसळलेला जनसागर त्यांच्या लोकप्रियतेची साक्ष देणारा होता. शिवाजी पार्कवरील त्यांचे अंत्यसंस्कार महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातील एक भावनिक आणि ऐतिहासिक प्रसंग ठरले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांच्या नावाभोवतीचे राजकारण, विचारधारा आणि संघटनात्मक वारसा चर्चेचा विषय राहिला आहे. त्यांच्या पश्चात शिवसेनेत झालेल्या राजकीय घडामोडींनी त्यांच्या संघटनात्मक वारशाचे महत्त्व आणि आव्हाने दोन्ही अधोरेखित केली.

आजच्या पिढीने बाळासाहेब ठाकरे यांच्याकडे केवळ एका राजकीय नेत्याच्या प्रतिमेतून पाहू नये. त्यांच्या व्यंगचित्रकलेचा अभ्यास करावा, संघटन उभारणीतील कौशल्य समजून घ्यावे, लोकांशी संवाद साधण्याची त्यांची क्षमता जाणून घ्यावी आणि त्याचवेळी त्यांच्या राजकारणातील वादग्रस्त पैलूंचेही चिकित्सक मूल्यमापन करावे. नेतृत्व म्हणजे केवळ अनुयायांची गर्दी नव्हे; तर समाजाला कोणत्या दिशेने घेऊन जायचे, याची जबाबदारीदेखील होय. बाळासाहेब ठाकरे यांचे जीवन आपल्याला एक गोष्ट निश्चितपणे शिकवते. विचारांची ताकद, संवादाचे सामर्थ्य आणि संघटनशक्ती यांच्या जोरावर एखादी व्यक्ती इतिहासात आपली स्वतंत्र जागा निर्माण करू शकते. मात्र त्या जागेचे खरे मूल्यांकन काळ, समाज आणि इतिहासच करतो. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन! त्यांच्या कार्यातील सकारात्मक प्रेरणा स्वीकारताना लोकशाही, सामाजिक सलोखा, संविधानिक मूल्ये आणि माणुसकी यांना सर्वोच्च स्थान देणे, हीच त्यांच्या स्मृतींना अर्थपूर्ण आदरांजली ठरेल. कारण व्यक्ती काळाच्या पडद्याआड जाते, पण तिच्या विचारांचे पडसाद अनेक पिढ्यांपर्यंत घुमत राहतात!

*****

✍️ प्रवीण बागडे

साहित्यिक आणि सामाजिक विश्लेषक,

नागपूर 

मो.क्र. ९९२३६२०९१९