प्रजाजनासाठी धडपडणाऱ्या अहिल्यादेवी : लोककल्याणकारी राज्यकारभाराचा आदर्श…

भारतीय इतिहासाच्या विशाल पटावर अनेक राजे, महाराजे, सम्राट आणि राज्यकर्ते होऊन गेले. काहींनी युद्धे जिंकून इतिहास घडविला, तर काहींनी आपल्या पराक्रमाने साम्राज्य विस्तारले. परंतु जनतेच्या मनावर राज्य करणारे आणि प्रजेला आपल्या कुटुंबाप्रमाणे जपणारे राज्यकर्ते फार थोडे होऊन गेले. अशा मोजक्या लोककल्याणकारी राज्यकर्त्यांमध्ये पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे. सत्ता, संपत्ती आणि वैभवाच्या शिखरावर असूनही ज्यांनी जनतेच्या सुख-दुःखाला आपल्या जीवनाचे ध्येय मानले, अशा अहिल्यादेवी आजही लोकस्मृतीत ‘मातोश्री’ म्हणून जिवंत आहेत. अहिल्यादेवींचे जीवन म्हणजे संघर्ष, त्याग, दूरदृष्टी आणि लोककल्याण यांचे अद्वितीय उदाहरण होय. चौंडी या छोट्याशा गावात जन्मलेल्या या कन्येने पुढे माळवा प्रदेशाच्या राज्यकारभाराची धुरा समर्थपणे सांभाळली. पती खंडेराव होळकर यांचे युद्धात निधन झाल्यानंतर तत्कालीन समाजरचनेनुसार त्यांच्यावर सती जाण्याचा दबाव होता. परंतु सासरे मल्हारराव होळकर यांनी त्यांना सती जाण्यापासून परावृत्त केले. हा निर्णय केवळ एका स्त्रीचे जीवन वाचवणारा नव्हता, तर भारतीय इतिहासाला एक आदर्श शासिका देणारा ठरला.

मल्हारराव होळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अहिल्यादेवींनी प्रशासन, अर्थकारण, सैनिकी व्यवस्थापन आणि न्यायदान यांचे बारकावे आत्मसात केले. त्यामुळे सासरे आणि पुत्राच्या निधनानंतर राज्यावर संकटाचे ढग दाटून आले असतानाही त्यांनी धैर्याने नेतृत्व स्वीकारले. अनेक सरदार आणि राजकीय प्रतिस्पर्ध्यांचा विरोध झुगारून त्यांनी माळव्याच्या गादीवर बसण्याचा अधिकार मिळवला. त्या काळात स्त्रीने राज्यकारभार करणे हेच अनेकांना मान्य नव्हते; मात्र आपल्या बुद्धिमत्ता, कार्यक्षमता आणि धाडसाच्या बळावर त्यांनी सर्व विरोधकांना शांत केले. अहिल्यादेवींच्या राज्यकारभारातील सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे त्यांची प्रजावत्सलता. आजच्या लोकशाहीतही अनेकदा सामान्य नागरिकाला सत्तेच्या दारापर्यंत पोहोचणे कठीण जाते. परंतु अहिल्यादेवी दररोज खुला दरबार भरवत असत. कोणताही प्रजाजन थेट त्यांच्यापर्यंत आपली व्यथा मांडू शकत असे. न्याय मिळवण्यासाठी त्याला दलालांची किंवा शिफारशींची गरज नव्हती. न्याय हा त्यांच्या राज्याचा आत्मा होता.

त्यांच्या न्यायप्रियतेच्या अनेक कथा आजही लोकपरंपरेत सांगितल्या जातात. सुभेदार तुकोजीराव होळकर यांच्या मुलाने प्रजेला त्रास दिला म्हणून त्यालाही शिक्षा देण्यात आली. सत्ता, नातेसंबंध किंवा पद यापेक्षा न्याय मोठा आहे, हा संदेश त्यांनी आपल्या कृतीतून दिला. आजच्या काळात सत्ताधाऱ्यांच्या जवळच्या लोकांवर कारवाई करण्यास प्रशासन अनेकदा टाळाटाळ करते. अशा वेळी अहिल्यादेवींची न्यायनिष्ठा अधिकच प्रेरणादायी वाटते. अहिल्यादेवींनी राज्यकारभार केवळ महसूल गोळा करण्यापुरता मर्यादित ठेवला नाही. त्यांनी शेतकरी, व्यापारी, कारागीर आणि सामान्य जनतेच्या विकासाला प्राधान्य दिले. “शेतकरी सुखी तर राज्य सुखी” हा विचार त्यांनी प्रत्यक्षात उतरविला. शेतकऱ्यांवरील अन्यायकारक कर कमी केले. तलाव, विहिरी आणि पाणीपुरवठ्याच्या सुविधा निर्माण केल्या. दुष्काळाशी मुकाबला करण्यासाठी जलसंधारणाची कामे केली. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा मजबूत करण्यासाठी गोपालनाला प्रोत्साहन दिले.

त्यांच्या काळात व्यापार आणि उद्योगधंद्यांनाही उत्तेजन मिळाले. महेश्वर हे शहर त्यांनी केवळ राजधानी म्हणून विकसित केले नाही, तर ते वस्त्रोद्योग, संस्कृती आणि विद्वत्तेचे केंद्र बनवले. आज प्रसिद्ध असलेल्या महेश्वरी साड्यांच्या परंपरेला चालना देण्याचे श्रेयही त्यांनाच जाते. रोजगारनिर्मिती आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न आधुनिक आर्थिक धोरणांनाही मार्गदर्शक ठरावेत असे आहेत. अहिल्यादेवींची दूरदृष्टी केवळ अर्थकारणापुरती मर्यादित नव्हती. सामाजिक सुधारणांच्या बाबतीतही त्या आपल्या काळाच्या कितीतरी पुढे होत्या. सतीप्रथेच्या विरोधात त्यांनी लोकजागृती केली. धर्मग्रंथांचा आधार घेऊन सतीप्रथेला कोणताही शास्त्रीय आधार नसल्याचे लोकांना पटवून दिले. विधवांच्या हक्कांचे संरक्षण केले. दत्तक घेण्याच्या प्रक्रियेत अडथळे आणणाऱ्या अधिकाऱ्यांना फटकारले. स्त्रियांच्या सन्मानासाठी आणि स्वावलंबनासाठी त्यांनी अनेक निर्णय घेतले.

आज स्त्रीसक्षमीकरणाची चर्चा मोठ्या प्रमाणात होत असली तरी अठराव्या शतकात एका स्त्रीने इतक्या व्यापक सामाजिक सुधारणा करणे ही अभूतपूर्व बाब होती. त्यामुळेच अहिल्यादेवी या केवळ राजमाता नव्हत्या, तर त्या सामाजिक परिवर्तनाच्या अग्रदूत होत्या. ज्ञान, संस्कृती आणि शिक्षण यांच्याबाबतही त्यांची भूमिका अत्यंत सकारात्मक होती. अनेक विद्वान, पंडित, शास्त्री, कीर्तनकार, वैद्य आणि अभ्यासकांना त्यांनी आश्रय दिला. हस्तलिखित ग्रंथांचे जतन आणि निर्मिती यासाठी मोठ्या प्रमाणात आर्थिक मदत केली. शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी शाळा सुरू केल्या. ज्ञान ही समाजाच्या प्रगतीची खरी शक्ती आहे, याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.

धर्माविषयी त्यांची श्रद्धा खोल होती; मात्र ती अंधश्रद्धा नव्हती. त्यांनी भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांचा विकास केला. काशी, सोमनाथ, द्वारका, रामेश्वर, हरिद्वार, उज्जैन, अयोध्या यांसारख्या ठिकाणी घाट, मंदिरे, धर्मशाळा आणि यात्रेकरूंसाठी सुविधा उभारल्या. परंतु धर्माच्या नावाखाली भेदभाव किंवा दडपशाही त्यांनी कधीच स्वीकारली नाही. त्यांचा धर्म म्हणजे लोकसेवा आणि मानवतेची उपासना होता. अहिल्यादेवींच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे त्यांची राजकीय दूरदृष्टी. ब्रिटिशांच्या वाढत्या प्रभावाविषयी त्यांनी वेळेआधीच इशारा दिला होता. पेशव्यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी इंग्रजांशी संबंध ठेवताना सावधगिरी बाळगण्याचा सल्ला दिला. अस्वलाच्या मिठीची उपमा देत त्यांनी इंग्रजांच्या विस्तारवादी धोरणाचे अचूक विश्लेषण केले. पुढील इतिहास पाहता त्यांच्या या निरीक्षणाची प्रगल्भता अधोरेखित होते.

समाजातील वंचित आणि आदिवासी घटकांबद्दलही त्यांची भूमिका संवेदनशील होती. भिल्ल आणि गोंड जमातींना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. रोजगार, जमीन आणि सैन्यात स्थान देऊन त्यांना सन्मानाचे जीवन जगण्याची संधी उपलब्ध करून दिली. गुन्हेगारीकडे वळलेल्या लोकांना शिक्षा देतानाच त्यांचे पुनर्वसन करण्याची मानवी दृष्टी त्यांनी दाखवून दिली. आजच्या काळात शासन आणि प्रशासन यांच्यावर अनेकदा लोकांपासून दूर असल्याचा आरोप होतो. विकासाच्या नावाखाली सामान्य माणसाच्या समस्या दुर्लक्षित होतात. अशा वेळी अहिल्यादेवींचे शासन मॉडेल अधिक महत्त्वाचे ठरते. त्यांनी विकास, न्याय, शिक्षण, सामाजिक समता, धार्मिक सहिष्णुता आणि लोककल्याण यांचा सुंदर समन्वय साधला होता. म्हणूनच त्यांचा तीस वर्षांचा राज्यकाल हा माळव्याच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ मानला जातो.

अहिल्यादेवींच्या कार्याची दखल केवळ भारतातच नव्हे तर परदेशी इतिहासकारांनीही घेतली. अनेक इंग्रजी लेखकांनी त्यांची तुलना रशियाच्या कॅथरीन द ग्रेट आणि इंग्लंडच्या राणी एलिझाबेथ यांच्याशी केली आहे. परंतु वस्तुतः अहिल्यादेवींचे व्यक्तिमत्त्व या सर्व तुलनांच्या पलीकडचे आहे. कारण त्यांची महानता केवळ राज्यकारभारात नव्हती, तर जनतेच्या हृदयात निर्माण झालेल्या विश्वासात होती. आजही इंदूर विमानतळ, देवी अहिल्या विश्वविद्यालय, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ यांसारख्या संस्थांमधून त्यांच्या कार्याची आठवण जिवंत ठेवली जाते. मात्र त्यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या विचारांचे अनुकरण होय. जनतेच्या कल्याणाला प्राधान्य देणारे प्रशासन, न्यायाला सर्वोच्च स्थान, स्त्री-सन्मान, शिक्षणाचा प्रसार आणि सर्वसमावेशक विकास यांची अंमलबजावणी करण्यातच त्यांचे स्मरण सार्थ ठरेल.

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर या केवळ इतिहासातील एक महान शासिका नव्हत्या; त्या लोककल्याणकारी राज्यकारभाराचा जिवंत आदर्श होत्या. सत्तेला सेवेत रूपांतरित करणाऱ्या, न्यायाला धर्म मानणाऱ्या आणि जनतेच्या सुखात स्वतःचे सुख शोधणाऱ्या या मातोश्रींचे जीवन आजच्या राज्यकर्त्यांसाठी दीपस्तंभ आहे. म्हणूनच इतिहासाच्या पानांवर त्यांचे नाव केवळ एका राणीचे नसून, “रयतेच्या सुखासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या लोकमातेचे” म्हणून सदैव अजरामर राहील. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर जयंतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

लेखक : प्रवीण बगाडे.

नागपूर, महाराष्ट्र. 

Email: pravinbagde@gmail.com

👉 वाचा आणि शेयर करा
👉 व्हॉट्सॲप ग्रुप मध्ये जॉइन व्हा.
👉 नवनवीन आणि ताज्या घडामोडीसाठी साठी वाचत रहा.

http://www.YuvaPrabhav.Com
An Independent Marathi News Portal.