रुग्णालयाच्या दारातून आत पाऊल टाकताच माणूस सर्वप्रथम ज्या भावनेला सामोरा जातो, ती म्हणजे असुरक्षितता. आजारपण माणसाला केवळ शारीरिकदृष्ट्या कमकुवत करत नाही तर त्याच्या मनात भीती, अस्वस्थता आणि अनिश्चिततेचे ढगही दाटवते. “रुग्णालयात डॉक्टर उपचार सुरू करतात पण रुग्णाच्या मनातला पहिला धीर अनेकदा परिचारिकेच्या स्पर्शातूनच जन्म घेतो.” म्हणूनच रुग्णसेवेच्या जगात परिचारिका ही केवळ आरोग्य व्यवस्थेतील एक कर्मचारी नसते, तर ती उपचार आणि मानवता यांच्यातला सर्वांत जिवंत दुवा असते. दरवर्षी 12 मे हा दिवस जागतिक परिचारिका दिन म्हणून पाळला जातो. आधुनिक परिचर्या सेवेची जननी मानल्या जाणाऱ्या Florence Nightingale यांच्या जन्मदिनानिमित्त हा दिवस साजरा होतो. पण हा दिवस केवळ औपचारिक अभिनंदनाचा नसावा तर तो समाजाच्या आत्मपरीक्षणाचाही दिवस असायला हवा. कारण आरोग्य व्यवस्थेच्या भक्कम इमारतीचा पाया जर कोणी असेल, तर तो परिचारिकांच्या निःशब्द, सातत्यपूर्ण आणि समर्पित सेवेत आहे.
परिचारिका म्हणजे फक्त इंजेक्शन देणारी किंवा औषधे वेळेवर देणारी व्यक्ती, अशी अनेकांची अजूनही मर्यादित समजूत आहे. प्रत्यक्षात परिचारिका रुग्णाच्या वेदनेचे सूक्ष्म निरीक्षण करते, त्याच्या प्रकृतीतील बदल सर्वप्रथम ओळखते, नातेवाईकांच्या प्रश्नांना संयमाने उत्तर देते, डॉक्टरांच्या सूचनांचे काटेकोर पालन करते आणि गरज पडल्यास मानसिक आधारही देते. तिची भूमिका केवळ वैद्यकीय प्रक्रियेत मर्यादित नसते तर ती मानवी वेदनेशी थेट संवाद साधणारी असते. रुग्णालयात रात्रीचे अंधारलेले तास असोत किंवा पहाटेची वेळ रुग्णाच्या पलंगाजवळ जागी असणारी व्यक्ती अनेकदा परिचारिकाच असते. डॉक्टरांचे राऊंड ठराविक वेळी असतात, पण परिचारिकेची ड्युटी वेळेशी बांधलेली नसते. तिच्या जबाबदारीला घड्याळाचे काटे नसतात. कधी अतिदक्षता विभागात जीवन-मरणाच्या सीमारेषेवर झुंजणाऱ्या रुग्णाची काळजी, तर कधी प्रसूती कक्षात नवजीवनाच्या स्वागताची धावपळ, प्रत्येक ठिकाणी परिचारिकेची उपस्थिती अपरिहार्य असते.
“कोरोना काळाने जगाला दाखवून दिले की आरोग्यसेवेचा सर्वांत सातत्याने धावणारा श्वास म्हणजे परिचारिका.” संसर्गाची भीती, अपुऱ्या साधनसामग्रीची चिंता, स्वतःच्या कुटुंबापासून दूर राहण्याची वेदना आणि मृत्यूचे रोज समोर दिसणारे भय, या सगळ्यांच्या छायेत हजारो परिचारिका न डगमगता उभ्या राहिल्या. अनेकांनी स्वतःचे आरोग्य धोक्यात घातले, काहींनी प्राणही गमावले. त्या काळात समाजाने त्यांना टाळ्या वाजवून सलाम केला; पण प्रश्न असा आहे की, संकट ओसरल्यानंतर त्या समर्पणाची आपण कितपत दखल घेतली? आजही अनेक परिचारिका प्रचंड कामाच्या ताणाखाली काम करतात. अनेक रुग्णालयांत कर्मचारी अपुरे असतात, त्यामुळे एका परिचारिकेवर असंख्य रुग्णांची जबाबदारी येते. सलग ड्युटी, रात्रपाळी, भावनिक ताण, संसर्गाचा धोका आणि अनेकदा कमी वेतन, या सगळ्यांमध्ये त्यांची सेवा सुरू असते. समाजाला परिचारिकेकडून करुणा, संयम, तत्परता आणि हसू अपेक्षित असते पण तिच्या थकव्याची, मानसिक ताणाची आणि वैयक्तिक आयुष्याच्या किंमतीची दखल किती जण घेतात?
परिचारिकांविषयी समाजात असलेली काही रूढ प्रतिमाही बदलण्याची गरज आहे. परिचर्या ही केवळ स्त्रियांची सेवा नव्हे तर ती उच्च दर्जाचे प्रशिक्षण, निर्णयक्षमता, निरीक्षणशक्ती आणि वैद्यकीय कौशल्य यांची मागणी करणारे व्यावसायिक क्षेत्र आहे. एखाद्या रुग्णाच्या प्रकृतीत सूक्ष्म बदल ओळखून तातडीने योग्य सूचना देण्याची क्षमता अनेकदा जीव वाचवते. म्हणून परिचारिकेला केवळ ‘सहाय्यक’ म्हणून पाहणे हे तिच्या भूमिकेचे अवमूल्यन आहे. आरोग्य व्यवस्थेच्या संदर्भात आणखी एक वास्तव विचारात घ्यावे लागेल. मोठमोठी खासगी रुग्णालये, आधुनिक उपकरणे, अत्याधुनिक यंत्रणा आणि चमकदार आरोग्यसेवा यांचा आपण गौरव करतो, पण त्या यंत्रणेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या परिचारिकांच्या कामाच्या अटी अनेकदा समाधानकारक नसतात. अनेक ठिकाणी वेतनविषयक असमानता, बढतीची मर्यादित संधी, करार पद्धतीची असुरक्षितता आणि पुरेशा विश्रांतीचा अभाव ही गंभीर वास्तव आहेत.
ग्रामीण भागातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, उपजिल्हा रुग्णालये, माता-बाल आरोग्य सेवा, लसीकरण मोहिमा आणि जनजागृती अभियानांमध्ये परिचारिकांचे योगदान तर अधिकच महत्त्वाचे आहे. शहरात सुविधा असतात; गावात अनेकदा साधनसामग्रीही अपुरी असते. अशा परिस्थितीतही दुर्गम भागात सेवा देणाऱ्या परिचारिका केवळ नोकरी करत नाहीत; त्या समाजाच्या आरोग्याची जीवनरेषा सांभाळत असतात. महिलांचे प्रमाण या क्षेत्रात अधिक असल्याने परिचारिकांच्या प्रश्नांकडे लिंग-संवेदनशीलतेने पाहण्याचीही गरज आहे. कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता, सन्मान, छळापासून संरक्षण, मातृत्वाच्या गरजांची दखल आणि काम-जीवन संतुलन या प्रश्नांवर अजूनही पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. करुणा देणाऱ्यांच्या आयुष्यातही करुणेची गरज असते, हे समाजाने विसरू नये.
जागतिक परिचारिका दिन हा केवळ कृतज्ञतेचा दिवस नाही तर तो धोरणात्मक बांधिलकीचा दिवस आहे. आरोग्य व्यवस्थेत पुरेशी मनुष्यबळ भरती, गुणवत्तापूर्ण प्रशिक्षण, मानसिक आरोग्य सहाय्य, सुरक्षित कामकाज, योग्य वेतन आणि व्यावसायिक सन्मान यांची हमी देणे ही काळाची गरज आहे. परिचारिकांवर फुलांचा वर्षाव करून गौरव करणे सोपे आहे पण त्यांना न्याय्य व्यवस्था देणे हेच खरे सामाजिक उत्तरदायित्व आहे. या निमित्ताने समाजाने स्वतःलाही काही प्रश्न विचारले पाहिजेत. रुग्णालयात परिचारिकेशी आपण आदराने बोलतो का? तिच्या कामाच्या ताणाची जाणीव ठेवतो का? तिच्या सूचनांचे गांभीर्य समजून घेतो का? सेवा अपेक्षित असते; पण सेवकाचा सन्मान करणे हीही सभ्यतेची कसोटी आहे.
परिचारिका म्हणजे केवळ वैद्यकीय यंत्रणेतील एक घटक नाही. ती वेदनेसमोर धीर देणारा आवाज आहे. ती भीतीसमोर आश्वासक उपस्थिती आहे. ती नवजात बाळाच्या पहिल्या श्वासाची साक्षीदार आहे आणि मृत्यूच्या उंबरठ्यावरच्या शेवटच्या क्षणातही शांततेचा हात धरून उभी असते. माणसाच्या आयुष्यातील सर्वांत असुरक्षित क्षणी जो हात आधार देतो, त्याचे महत्त्व शब्दांत मावणारे नाही. आजच्या स्पर्धात्मक, वेगवान आणि अनेकदा संवेदनाहीन होत चाललेल्या समाजात परिचारिकांचे अस्तित्व आपल्याला एक मूलभूत मूल्य आठवण करून देते, मानवता अजून जिवंत आहे. औषध उपचार करू शकते, तंत्रज्ञान निदान करू शकते पण मायेचा स्पर्शच अनेकदा जगण्याची उमेद परत आणतो. जागतिक परिचारिका दिनानिमित्त आपण हा संकल्प करू या, “परिचारिकांचा सन्मान केवळ अभिनंदनात नसतो तर तो त्यांच्या कामाच्या अटी, सुरक्षितता आणि न्याय्य वेतनात दिसला पाहिजे.” त्यांच्या सुरक्षिततेची हमी द्यायची. त्यांच्या व्यावसायिक सन्मानाला समाजाच्या केंद्रस्थानी ठेवायचे. कारण शेवटी आरोग्य व्यवस्थेची खरी ताकद केवळ यंत्रांमध्ये नसते; ती त्या निःशब्द, जागत्या डोळ्यांत असते, जे रात्रभर एखाद्या अनोळखी रुग्णासाठी जागत असतात. त्यांच्या मायेचा स्पर्श, त्यांच्या सेवाभावाची ऊब आणि त्यांच्या समर्पणाचा प्रकाश आपल्या समाजाला अधिक मानवी, अधिक संवेदनशील आणि अधिक सशक्त बनवत राहो, हीच कृतज्ञ शुभेच्छा! जागतिक परिचारिका दिनानिमित्त सर्व परिचारिकांना मनःपूर्वक अभिवादन!
लेखक : प्रवीण बगाडे
