आज राजर्षी शाहू महाराजांची जयंती साजरी करताना आपण केवळ एका संस्थानिक राजाची आठवण काढत नाही, तर भारतीय समाजव्यवस्थेच्या काळोख्या गर्तेत समतेचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या एका युगपुरुषाला अभिवादन करतो. इतिहासात अनेक राजे झाले, अनेकांनी सत्ता गाजवली, युद्धे जिंकली आणि वैभवशाली राजवाडे उभे केले. परंतु ज्याने आपल्या सत्तेचा उपयोग समाजातील शेवटच्या माणसाच्या उन्नतीसाठी केला, त्याचे नाव काळाच्या पलीकडे जाऊन अमर होते. राजर्षी शाहू महाराज हे असेच एक अमर व्यक्तिमत्त्व होते. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी भारतातील सामाजिक परिस्थिती अत्यंत विषम होती. जात, धर्म, वर्ण आणि जन्माच्या आधारावर माणसाचे स्थान ठरवले जात होते. शिक्षण, नोकऱ्या, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सत्तेची दारे काही विशिष्ट वर्गापुरती मर्यादित होती. बहुजन, शोषित, वंचित आणि अस्पृश्य समाजाला माणूस म्हणून जगण्याचाही अधिकार नाकारला जात होता. अशा काळात कोल्हापूरच्या गादीवर बसलेला एक राजा समाजाच्या वेदना समजून घेतो आणि त्या वेदना दूर करण्यासाठी संघर्षाचा मार्ग स्वीकारतो, ही घटना केवळ ऐतिहासिक नाही तर क्रांतिकारी होती.
राजर्षी शाहू महाराजांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले. त्यांनी बहुजन समाजातील विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे सुरू केली, शिष्यवृत्ती दिल्या आणि शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. त्या काळात शिक्षण हे काही मोजक्या लोकांचे मक्तेदारीचे क्षेत्र मानले जात होते. परंतु शाहू महाराजांनी शिक्षणाला सामाजिक न्यायाचे शस्त्र बनवले. आज आपण शिक्षणाच्या हक्काबद्दल सहज बोलतो, पण त्याची बीजे शाहू महाराजांसारख्या दूरदर्शी नेत्यांनी पेरली होती. सामाजिक न्यायाच्या इतिहासात शाहू महाराजांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे आरक्षणाची संकल्पना प्रत्यक्षात आणणे होय. 1902 मध्ये त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये 50 टक्के आरक्षण लागू केले. आज आरक्षणावर अनेक चर्चा होतात, अनेक वादविवाद रंगतात; पण हे लक्षात घेतले पाहिजे की आरक्षण ही दया किंवा सवलत नसून ऐतिहासिक अन्यायाची भरपाई करण्याची सामाजिक व्यवस्था आहे. ही भूमिका सर्वप्रथम स्पष्टपणे मांडण्याचे धाडस शाहू महाराजांनी दाखवले.
शाहू महाराजांचा संघर्ष केवळ प्रशासनापुरता मर्यादित नव्हता. त्यांनी अस्पृश्यता, जातीय भेदभाव आणि सामाजिक विषमतेविरुद्ध उघडपणे आवाज उठवला. मंदिरे, विहिरी, सार्वजनिक ठिकाणे आणि सामाजिक संसाधने सर्वांसाठी खुली व्हावीत यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. समाजातील उच्च-नीचतेच्या भिंती पाडण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला. त्यांना माहित होते की कायदे बदलणे सोपे आहे, पण मनातील भिंती पाडणे कठीण आहे. म्हणूनच त्यांनी सामाजिक प्रबोधनाला तितकेच महत्त्व दिले. महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारसरणीचा शाहू महाराजांवर मोठा प्रभाव होता. त्यांनी फुले यांच्या कार्याला राजाश्रय दिला आणि बहुजन मुक्तीच्या चळवळीला बळ दिले. पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाची क्षमता ओळखून त्यांनाही पाठबळ दिले. इतिहासात अशा व्यक्तिमत्त्वांचे महत्त्व यासाठी मोठे असते की ते केवळ स्वतः काम करत नाहीत, तर परिवर्तन घडवणाऱ्या नव्या नेतृत्वालाही घडवतात.
आजच्या भारताकडे पाहताना शाहू महाराजांचे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि अर्थव्यवस्थेच्या क्षेत्रात देशाने मोठी प्रगती केली आहे. परंतु सामाजिक समतेचे स्वप्न अजूनही पूर्ण झालेले नाही. जातीय भेदभावाच्या घटना आजही घडतात. शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींमध्ये विषमता दिसते. आर्थिक विकासाच्या शर्यतीत समाजातील मोठा घटक अजूनही मागे राहिलेला आहे. अशा वेळी शाहू महाराजांची आठवण केवळ जयंतीपुरती मर्यादित राहू नये. दुर्दैवाने आज अनेकदा महापुरुषांचे विचार बाजूला ठेवून त्यांच्या नावांचा राजकीय वापर केला जातो. जयंती, पुण्यतिथी, मिरवणुका आणि घोषणांमध्ये महापुरुषांचा गौरव केला जातो, परंतु त्यांच्या विचारांची अंमलबजावणी करण्याची प्रामाणिक इच्छा कमी दिसते. शाहू महाराजांचा खरा सन्मान त्यांच्या पुतळ्यांना हार घालण्यात नाही, तर त्यांनी मांडलेल्या समता, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांना व्यवहारात उतरवण्यात आहे.
आज शिक्षणाचे व्यापारीकरण वाढत आहे. गुणवत्तापूर्ण शिक्षण सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जात आहे. बेरोजगारीची समस्या गंभीर होत आहे. सामाजिक ध्रुवीकरण वाढत आहे. अशा परिस्थितीत शाहू महाराजांचा दृष्टिकोन मार्गदर्शक ठरतो. समाजातील दुर्बल घटकांना संधी दिल्याशिवाय कोणताही विकास सर्वसमावेशक होऊ शकत नाही, हा त्यांचा संदेश आजही तितकाच लागू आहे. शाहू महाराजांनी आपल्याला एक मूलभूत तत्त्व शिकवले, राज्यकारभाराचा केंद्रबिंदू सत्ताधारी नसून सामान्य माणूस असला पाहिजे. शासनाचे यश हे राजवाड्यांच्या वैभवात नसते, तर शेवटच्या घटकाच्या जीवनात झालेल्या सकारात्मक बदलात असते. हा विचार लोकशाहीच्या युगात अधिक महत्त्वाचा ठरतो. कारण लोकशाही केवळ निवडणुकांपुरती मर्यादित नसून ती सामाजिक आणि आर्थिक न्यायाची सततची प्रक्रिया आहे. राजर्षी शाहू महाराजांचे जीवन हे आपल्याला सांगते की परिवर्तनासाठी सत्ता असणे पुरेसे नाही तर त्या सत्तेमागे सामाजिक बांधिलकी आणि नैतिक धैर्यही आवश्यक असते. त्यांनी समाजाच्या रोषाची पर्वा न करता योग्य ते करण्याचे धाडस दाखवले. म्हणूनच ते केवळ कोल्हापूरचे राजे राहिले नाहीत, तर सामाजिक न्यायाचे राजर्षी बनले.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे की, समतेचे, शिक्षणाचे आणि सामाजिक न्यायाचे जे स्वप्न शाहू महाराजांनी पाहिले, त्या स्वप्नाच्या पूर्ततेसाठी आपण कितपत योगदान देत आहोत? हा प्रश्न केवळ शासनाला नाही, तर समाजातील प्रत्येक नागरिकाला आहे. राजर्षी शाहू महाराज हे इतिहासातील एक प्रकरण नाहीत तर ते वर्तमानाला दिशा देणारी आणि भविष्य उजळवणारी प्रेरणा आहेत. जोपर्यंत समाजात विषमता आहे, अन्याय आहे आणि वंचितांचा संघर्ष सुरू आहे, तोपर्यंत शाहू महाराजांचे विचार जिवंत राहतील. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन करताना एवढेच म्हणावेसे वाटते की, समतेचा हा दीप कधीही विझू नये कारण त्या प्रकाशातच भारताच्या खऱ्या लोकशाहीचे आणि मानवतेचे भविष्य दडलेले आहे.
समता, सामाजिक न्याय, शिक्षणाचा प्रसार आणि बहुजन कल्याण यांसाठी आयुष्य वेचणारे राजर्षी शाहू महाराज हे आधुनिक भारताच्या सामाजिक परिवर्तनाचे महान शिल्पकार होते. त्यांच्या विचारांचा प्रकाश आजही समाजाला समानता, बंधुता आणि मानवतेची दिशा देत आहे. या जयंतीनिमित्त आपण जात, धर्म, पंथ आणि विषमतेच्या भिंती ओलांडून समतामूलक, न्याय्य आणि प्रगतिशील समाज निर्माण करण्याचा संकल्प करूया. शाहू महाराजांनी दाखविलेल्या शिक्षण, सामाजिक न्याय आणि सर्वसमावेशक विकासाच्या मार्गावर चालणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. राजर्षी शाहू महाराजांच्या जयंतीनिमित्त सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!
समता, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाचा विचार प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचू दे, हीच राजर्षींना विनम्र अभिवादन!
लेखक : प्रवीण बगाडे
नागपूर, महाराष्ट्र
